Monday, 20 November 2017

Тапанот и врачот

220px-Tapan Еден аспект од нашево истражување се потпира на релацијата меѓу традиционалниот македонски и пошироко – балканскиот тапан и феноменот кој во современата наука се одомаќил под називот шаманизам. Веднаш, на самиот почеток сакаме да ги наведеме компонентите што го поттикнаа ваквото, на прв поглед сосем неоправдано, шаблонизирано, па дури и трендовско компарирање. Шаманизмот како културен феномен може да се третира во две рамки. Во потесната смисла на зборот се однесува на народите на Сибир и Средна Азија, а во пошироката – означува слични појави забележени денес или во минатото во поголемиот дел од светот. Шаманот е припадник на архаична заедница кој по пат на разни компоненти остварува комуникација меѓу реалниот и имагинарниот свет, при што таа е главно манифестирана во вид на некакво мистично патување (најчесто на небо) и средби со разни натприродни суштества. Шаманското патување се практикува поради разни цели и потреби на заедницата или на поединците во неа (лекување, контакт со покојните, со боговите и другите виши сили, пренесување и урамнотежување на одредени категории и појави во природата и во општеството…). Услов за реализација на овие функции е екстатичната состојба на шаманот, која се остварува преку неговите вродени предиспозиции, употреба на наркотици, разни движења, вокални, вербални и танцови изведби, проследени со музика, ритам и шумови. Патувањето на шаманот, најчесто е овозможено од три типа медијатори: – космичкото (шаманско) дрво или столб; – шаманскиот коњ / елен или друго животно; – шаманскиот тапан. Честото изедначување на овие елементи, па дури и замената на нивните имиња се најдобра потврда на фактот дека станува збор за предмети со исто значење и функција. Симболичката идентификација на тапанот, дрвото и животните функционирала и на материјално ниво – преку употребата на елементи од телото на посочените суштества во изработката на тапанот. Ова се однесува на дрвениот корпус на тапанот и на удиралките, како и кожата распната врз нив. Тапанот и удиралката се правеле од светите дрвја, а се преслекувале со кожа од светите животни (коњ, лос, елен, мечка…).

Тапанот е можеби клучниот реквизит на шаманот. Неговиот ритам ја сочинува основата на сите останати дејствија вклучени во шаманскиот обред. При тоа, овој инструмент не се третира како обичен предмет, туку како жив придружник на шаманот во чија душа е инкарниран духот на суштествата од кои е изработен: – духот на светото дрво од кое е направен неговиот корпус (точно определено дрво, идентификувано со митското „Космичко дрво“); – духот на животното, чија кожа е распната врз него (најчесто идентификувано со тотемскиот предок на шаманот т.е. неговата заедница). Во рамките на обредот, тапанот буквално се смета за „сообраќајно средство“ (дрво, столб, животно) кое го овозможува искачувањето /патувањето / пренесувањето на шаманот од „овој“ на „оној свет“.

Овие обележја можат да се насетат и во постарите култури. Така, во Сумерската митологија, некаков волшебен тапан и стапчиња (удиралки) ќе бидат изработени од „Дрвото хулуппу“ (топола „туранга“ – Populus diversifolia) кое ги носи обележјата на космичкото дрво (во неговите корења живее змијата, а во гранките свил гнездо Анзуд – орелот со лавја глава). Во натамошното дејствие, овој тапан пропаѓа во подземјето, додека подоцна се јавува како симбол на власта на Гилгамеш над граѓаните на неговиот град.

Штом тапан ќе грмне со подземен екот...

Шаманскиот тапан често се нарекува „коњ“, „срна“ или „елен“, зависно од тоа чија кожа е распната врз него. На пример, кај сибирските Јакути и Бурјати, тој буквално се именува „Шаманов коњ“ И удиралката на некои шамански тапани се преслекувала со кожа од елен или од мечка, и тоа од нозете на животните – за обредите поврзани со долниот свет, или од челото – за оние во врска со горниот свет.

Од друга страна и „Космичкото дрво“, како и „Космичкиот столб“ се изедначуваат со коњот. Така, во германските и во ригведските митови, тие се нарекуваат „коњски столб“, „коњ-дрво“ и тоа не само заради фактот што за нив се врзувал жртвениот коњ, туку очевидно и поради нивната функција на медијатори т. е . „превезувачи“.

Никос Чаусидис

(клик за повеќе од авторот)

Шаманите играат значајна улога во одбраната на психичкиот интегритет на заедницата. Тие се вистински антидемонски бранители, се борат како против демоните и болестите така и против црната магија. Воените орудија кои се многу значајни за азиските видови шаманизам (оклоп, копје, лак, меч итн.) се објаснуваат со потребата од борба против демоните, вистински непријатели на човештвото. Општо земено, може да се каже дека шаманот ги брани животот, здравјето, плодноста, светот на ,,светлината”, а е против смртта, болестите, неплодноста, лошата среќа и светот на ,,темнината”. Тешко е да се замисли што еден таков бранител може да претставува за некое архаично опшество. На прво место, тоа е сигурноста дека луѓето не се самиво еден туѓ свет, опкружени со демони и ,,сили на Злото”. Покрај боговите и натприродните суштества на кои луѓето им ги упатуваат своите молитви и им принесуваат жртви, постојат и ,,специјалисти за свети нешта”, луѓе способни да ги ,,видат” духовите, да се качат на Небото и да се сретнат со боговите, да слезат во Пеколот и да се борат со демоните, болеста и смртта. Главната улога на шаманот за одбрана на психичкиот интегритет на заедницата произлегува особено од следново: луѓето се уверени дека некој од нивните е способен да им помогне во критични ситуации кои ги предизвикуваат жителите на невидливиот свет. Утеха и охрабрување претставува сознанието дека некој член на заедницата е способен да види нешто што е скриено и невидливо за другите и да пренеси непосредни и точни информации од натприродните светови.

Благодарејќи токму на способноста да патува во натприродните светови и да ги види натчовечките суштества (богови,демони) и духовите на мртвите, шаманот можел неспорно да придонесе и за ,,сознавање на смртта”. Голем број карактеристични елементи од ,,задгробниот живот”, како и извесен број теми од митологијата на смртта се веројатно резултат на екстатичките искуства на шаманите. Пределите кои шаманот ги забележува и лицата кои ги среќава на своите екстатични патувања во другиот свет, самиот подробно ги опишува за време или по трансот. Непознатиот и застрашувачки свет на смртта добива облик, се огранизира според специфични модели; на крај тој добива извесна структура и со време станува близок и прифатлив. И самите жители на светот на смртта стануваат видливи; добиваат лик, стануваат личности, имаат дури и биографија. Светот на мртвите малку по малку станува спознатлив, а самата смрт добива вредност, особено како преоден обред кон еден духовен начин на суштествување. Најпосле, раскажувањето за екстатичните патувања на шаманите придонесува за ,,спиритуализација” на светот на мртвите, збогатувајќи го истовремено со чудесни форми и ликови.

Доживувањата на шаманот на другиот свет, искушенијата низ кои минува при екстатичните слегувања во Пеколот и вознесенијата на небото потсетуваат на доживувањата на ликовите од народните приказни и на јунаците од епската книжевност. Многу е веројатно дека голем број ,,теми”, мотиви, ликови,слики и клишеа од епската книжевност имаат всушност екстатичко потекло, односно биле заемени од расказите на шаманите за патувањата и доживувањата на бурјатскиот јунак Му-монто, кој место татко си слегува во Пеколот и откако се враќа на Земјата, ги опишува мачењата на грешниците. Татарите имаат обемна литература на оваа тема. Кај Татарите од Сајанската степа, храбрата девојка Кубаико слегува во Пеколот за да ја донесе оттаму главата на својот брат која му ја отсекло некое чудовиште. По многу доживувања и откако присуствувала на различни мачења како казна за разни гревови, Кубаико се нашла пред самиот Крал на Пеколот. Овој и дозволува да ја понесе главата на брата си ако успешно помине низ некое искушение. И други јунаци од татарската епска книжевност морале да поминат низ такви иницијациски искушенија кои секогаш вклучувале слегување во Пеколот.

Исто така е веројатно дека предекстатичката еуфорија била еден од изворите на лирската поезија. Кога шаманот се подготвува за транс, тој удира на тапан, ги повикува своите духови – помошници, зборува на ,,таен јазик” или на ,,јазикот на животните”, го имитира крикот на животните и особено пеењето на птиците. Најпосле тој доаѓа во една ,,нова состојба” која ги поттикнува јазичната креативност и ритмите на лирската поезија. Треба исто така да се истакне и драмскиот карактер на шаманската сеанса, која претставува приредба без конкуренција во светот на секојдневното искуство. Изведувањето на магиски подвизи (мајстории со оган и други ,,чуда”) открива еден друг свет, волшебниот свет на боговите и на волшебниците, свет во кој се изгледа можно, во кој мртвите се враќаат во живот, а живите умираат за потоа да воскреснат, во кој човек може за миг да исчезне и за миг повторно да се појави, во кој ,,законите на природата” се укинати и во кој на очигледен начин е прикажана и е направена присутна извесна натчовечка ,,слобода”. Екотот што таква приредба го има во една ,,примитивна” заедница е разбирлив. Шаманските ,,чуда” не само што ги потврдуваат и зацврстуваат структурите на традиционалната вера туку и ја поттикнуваат и ја потхрануваат имагинацијата, ги отстрануваат границите помеѓу сонот и непосредната стварност, отвораат перспективи кон световите населени со богови, мртовци и духови.

Мирча Елијаде

(клик за повеќе од авторот)

Да бидеш буден не значи да бидеш внимателен, туку да бидеш свесен за она од што е создаден секојдневниот свет.

Врачевите понекогаш одат на патувања. Тогаш ништо не е важно освен она што можат да го впијат со сопствените очи. Врачевите никогаш не зборуваат туку така. Разликата меѓу тебе и мене е во тоа што јас воопшто немам време и делувам во склад со тоа сознание. Ти, пак, веруваш дека имаш неизмерно многу време и делуваш во склад со тоа. Крајниот резултат на моето и твоето однесување е дека јас внимавам што ќе кажам и што ќе направам, а ти не внимаваш. Тоа што го чувствуваш е вкусот на бесконечноста. Знам, затоа што и самиот минав низ тоа. Би сакал да побегнеш, да се стопиш со нешто чивечко, топло, полно со противречности, нешто глупаво, не е важно какво. Би сакал да заборавиш, но бесконечноста тоа не ти го дозволува. Таа те зграпчи со своите немилосрдни канџи.

Тагата за врачот не е лично чувство. Тоа не е само тага, туку бран од енергија кој доаѓа од длабочините на вселената и влегува во врачот кога може да прими, кога е налик на радио способен да ги фати радиобрановите. Старите врачеви кои потполно го совладале царството на магијата и ни го оставија целото свое знаење, веруваа дека во вселената постои тага, како сила, како состојба, налик на светлото, налик на намерата, и дека таа вечна сила посебно делува на нив. Таа за нив е апстрактна. Таа не доаѓа од внатре. Таа доаѓа од бесконечноста. Тагата што ја чувствуваш тежнее кон тоа.

Карлос Кастанеда

(клик за повеќе од авторот)