Monday, 19 October 5378

Тенгри – Богот Небо

РЕЛИГИИТЕ НА ДРЕВНА ЕВРОАЗИЈА : ТУРКО-МОНГОЛСКИ, УГРО-ФИНСКИ, БАЛТИЧКО-СЛОВЕНСКИ

од Мирча Елијаде

 

242. Тенгри, “Богот – Небо”

 

Од сите богови кај алтајските народи најзначаен и најпознат е секако Тенгри (Тенгри кај Монголите и Калмиците, Тенгери кај Бурјатите, Тенгере кај Татарите од Волга, Тингир кај Белтирите.) Зборот tangri (тенгри), кој означува “бог” и “небо”, им припаѓа на турската и монголската лексика. Бидејќи постои уште од праисториска Азија, тој имал необична судбина. Полето на неговото ширење во време, простор и низ цивилизациите е огромно : познат е веќе повеќе од два милениума; тој е или бил користен на целиот азиски континент, од границите на Кина до југот на Русија, од Камчатка до Мраморното Море; алтајските ‘пагани’ го користеле за означување на нивните богови и на нивниот врховен Бог, а бил сочуван и во сите големи светски религии кои Турците и Монголите ги прифаќале едноподруго во текот на својата историја (христијанството, манихејството, исламот итн.)[1] Зборот тенгри се користи за означување на тоа што е божествено. Како голем небески бог, Тенгри е посведочен кај Хјонг-ну во II век пр.н.е. Во текстовите е прикажан како “возвишен” (uza), “бел и небески” (kok), “вечен” (mongka) и е надарен со “снага” (kuc).[2] Во еден старотурски запис од Орхон (VII – VIII) век пишува : “Кога беа создадени горе синото небо, а долу темната земја, меѓу двете беа создадени човековите синови (= луѓето)[3]. Раздвојувањето на алузии за една космогонија во вистинска смисла на зборот во која Тенгри се среќава како творец. Но Татарите од Алтај и Јакутите својот бог го означуваат како “создател”. А според Бурјатите, боговите (тенгри) го создале човекот и тој живеел среќно се до моментот кога лошите духови на земјата ги рашириле болеста и смртта.[4]

Во секој случај, космичкиот поредок, а тоа значи и луѓето, зависат од Тенгри. Според тоа, векој владетел треба да биде крунисан од страна на Небото. Во записите од Орхон може да се прочита : “ Тенгри, кој го одгледал татко ми Каган … Тенгри, кој дарува царство, тој Тенгри, кој ме постави и мене за каган…”[5] Имено, според кинескиот модел, Каган е Син на Небото ( сп. 128). Владетелот е пратеник или претставник на Небото – Бог. Владетелот го одржува култот на Тенгри со целата негова моќ и интегритет. “Кога владее анархија, кога племињата се растураат, кога повеќе нема Царство (како денес), некогаш толку истакнатиот Тенгри настојува да стане dues otiosus, да им го отстапи местото на второ степени небески божества или да се распадне на делов (множење на Тенгри)… Кога повеќе нема владетел, Небото – Бог полека се заборава, народниот култ се зајакнува и настојува да дојде на прво место”[6] (Монголите познаваат 99 тенгри, од кои повеќето имаат име и определени функции.) Претворањето на небески бог и владетел во dues otiosus е општопосведочена појава. Во случајот со Тенгри, неговото множење или неговото заменување со други богови се чини дека било придружна појава на распаѓањето на Царството. Но истиот процес е потврден и во голем број историски контексти (сп. Расправа, 41 и след.)
Тенгри нема храмови и не е сигурно дали бил претставен во форма на статуа. Во својата славна расправа со имамот од Бухара, Џингис-кан му вели: “Целата вселена е божји дом; зошто да се определува посебно место (на пр. Мека) каде ќе се оди?” Како и на сите други места, небескиот бог на Алтајците е сезнаен. Кога полагале заклетва, Монголите велеле: “ Нека го знае тоа небото!” Војсководците се искачувале на планинските врвови (кои се најчесто слика на Центарот на Светот) за да се помолат на Бога или, пред битка, се осамувале во шатори (понекогаш по три дни, како што правел Џингис-кан) додека војската го молела Бога за помош. Тенгри своето незадоволство го искажувал со космички знаци : комети, немаштии, поплави. Му се упатувале молитви (на пр. Кај Монголите, Белтирите итн.) и му се принесувале како жртва коњи, волови и овци. Потврдено е дека принесувањето жртва на небеските богови била општа појава, особено при големи несреќи и природни катастрофи. Во средна и северна Азија, како и на други места, множењето на тенгрите е придружено од нивното стопување со други богови (богови на бурата, на космичката плодност итн.). Така, на Алтај, Бај Улген (,,Најголемиот”) го заменил тенгере Кајра-кан (,, милосрдниот Господар на Небото”) и нему му се принесува коњ како жртва ( види понатаму стр. 19 и след.).[7] Оддалечувањето и пасивноста се карактеристики на други небески богови ; така, во чест на Буга ( ,, Небо “ , ,, Свет “ ) Тунгузите не вршат обред ; тој е сезнаен, но не се меша во човечките работи, дури и не ги казнува лошите луѓе. Урун ај тојон ( Urun aj tojon) кај Јакутите живее на седмото небо, управува со се, но прави само добро (т.е не казнува).[8]


[1]  Jean – Paul Roux, ,,Tangri.Essai sur le ciel-dieu des peoples altaiques (прво поглавје), стр. 49

[2] Сп. Ibid., второ поглавје, стр. 200.

[3] Ibid., стр. 221.

[4] Сп. ги изворите наведени во нашата книга Chamanisme (2.изд.), стр. 71, фуснота 4. Во народните религиозни верувања кај монголите, Тенгри “создал се” : огнот, млекото итн. Сп. W.Hessing, La religion des Mongols, стр. 404. Но не се работи за космогонија во вистинска смисла на зборот.

[5] Ј.-P.Roux, оп.цит. (трето поглавје), стр.27. Истото верување е потврдено и во монголскиот период. “Тој стана Кан со моќта и снагата на вечното Небо”; R.Grousset, L’Empire des Steppes, стр.182.

[6] J.-P.Roux, La religion des Turcs de l’Orkhon des VII et VIII siecles (прво поглавје), стр. 20.

[7] За имињата на боговите со уранска структура – ,, Водач “ , ,, Господар “ , ,, Татко “ , ,, Творец “ , ,, Големиот “ , ,, Светлина “ итн., види Traite d’Histoire des Religions 18; сп Uno Harva, Die religiosen Vorstellungen der altaischen Volker, стр 140 и след.

[8] Види Traite, 18; Harva, op.cit., стр 151 и след.