Thursday, 17 August 2017

Шаманизам

Шаманите играат значајна улога во одбраната на психичкиот интегритет на заедницата. Тие се вистински антидемонски бранители, се борат како против демоните и болестите така и против црната магија. Воените орудија кои се многу значајни за азиските видови шаманизам (оклоп, копје, лак, меч итн.) се објаснуваат со потребата од борба против демоните, вистински непријатели на човештвото. Општо земено, може да се каже дека шаманот ги брани животот, здравјето, плодноста, светот на ,,светлината”, а е против смртта, болестите, неплодноста, лошата среќа и светот на ,,темнината”. Тешко е да се замисли што еден таков бранител може да претставува за некое архаично опшество. На прво место, тоа е сигурноста дека луѓето не се самиво еден туѓ свет, опкружени со демони и ,,сили на Злото”. Покрај боговите и натприродните суштества на кои луѓето им ги упатуваат своите молитви и им принесуваат жртви, постојат и ,,специјалисти за свети нешта”, луѓе способни да ги ,,видат” духовите, да се качат на Небото и да се сретнат со боговите, да слезат во Пеколот и да се борат со демоните, болеста и смртта. Главната улога на шаманот за одбрана на психичкиот интегритет на заедницата произлегува особено од следново: луѓето се уверени дека некој од нивните е способен да им помогне во критични ситуации кои ги предизвикуваат жителите на невидливиот свет. Утеха и охрабрување претставува сознанието дека некој член на заедницата е способен да види нешто што е скриено и невидливо за другите и да пренеси непосредни и точни информации од натприродните светови.

Благодарејќи токму на способноста да патува во натприродните светови и да ги види натчовечките суштества (богови,демони) и духовите на мртвите, шаманот можел неспорно да придонесе и за ,,сознавање на смртта”. Голем број карактеристични елементи од ,,задгробниот живот”, како и извесен број теми од митологијата на смртта се веројатно резултат на екстатичките искуства на шаманите. Пределите кои шаманот ги забележува и лицата кои ги среќава на своите екстатични патувања во другиот свет, самиот подробно ги опишува за време или по трансот. Непознатиот и застрашувачки свет на смртта добива облик, се огранизира според специфични модели; на крај тој добива извесна структура и со време станува близок и прифатлив. И самите жители на светот на смртта стануваат видливи; добиваат лик, стануваат личности, имаат дури и биографија. Светот на мртвите малку по малку станува спознатлив, а самата смрт добива вредност, особено како преоден обред кон еден духовен начин на суштествување. Најпосле, раскажувањето за екстатичните патувања на шаманите придонесува за ,,спиритуализација” на светот на мртвите, збогатувајќи го истовремено со чудесни форми и ликови.

 

Доживувањата на шаманот на другиот свет, искушенијата низ кои минува при екстатичните слегувања во Пеколот и вознесенијата на небото потсетуваат на доживувањата на ликовите од народните приказни и на јунаците од епската книжевност. Многу е веројатно дека голем број ,,теми”, мотиви, ликови,слики и клишеа од епската книжевност имаат всушност екстатичко потекло, односно биле заемени од расказите на шаманите за патувањата и доживувањата на бурјатскиот јунак Му-монто, кој место татко си слегува во Пеколот и откако се враќа на Земјата, ги опишува мачењата на грешниците. Татарите имаат обемна литература на оваа тема. Кај Татарите од Сајанската степа, храбрата девојка Кубаико слегува во Пеколот за да ја донесе оттаму главата на својот брат која му ја отсекло некое чудовиште. По многу доживувања и откако присуствувала на различни мачења како казна за разни гревови, Кубаико се нашла пред самиот Крал на Пеколот. Овој и дозволува да ја понесе главата на брата си ако успешно помине низ некое искушение. И други јунаци од татарската епска книжевност морале да поминат низ такви иницијациски искушенија кои секогаш вклучувале слегување во Пеколот.

Исто така е веројатно дека предекстатичката еуфорија била еден од изворите на лирската поезија. Кога шаманот се подготвува за транс, тој удира на тапан, ги повикува своите духови – помошници, зборува на ,,таен јазик” или на ,,јазикот на животните”, го имитира крикот на животните и особено пеењето на птиците. Најпосле тој доаѓа во една ,,нова состојба” која ги поттикнува јазичната креативност и ритмите на лирската поезија. Треба исто така да се истакне и драмскиот карактер на шаманската сеанса, која претставува приредба без конкуренција во светот на секојдневното искуство. Изведувањето на магиски подвизи (мајстории со оган и други ,,чуда”) открива еден друг свет, волшебниот свет на боговите и на волшебниците, свет во кој се изгледа можно, во кој мртвите се враќаат во живот, а живите умираат за потоа да воскреснат, во кој човек може за миг да исчезне и за миг повторно да се појави, во кој ,,законите на природата” се укинати и во кој на очигледен начин е прикажана и е направена присутна извесна натчовечка ,,слобода”. Екотот што таква приредба го има во една ,,примитивна” заедница е разбирлив. Шаманските ,,чуда” не само што ги потврдуваат и зацврстуваат структурите на традиционалната вера туку и ја поттикнуваат и ја потхрануваат имагинацијата, ги отстрануваат границите помеѓу сонот и непосредната стварност, отвораат перспективи кон световите населени со богови, мртовци и духови.

Елијаде, Мирча

Историја на верувањата и на религиските идеи. Т.3 / Од Мухамед до реформацијата, – Скопје : Табернакул, 2005 – 296 стр. ( Библиотека Планета на Духот)



 Сп. Le Chamanisme, стр.177 и след.

 Ibid., стр. 395-97.