Sunday, 19 October 2623

Штркот единак и неговото јато 1

Митко Маџунков

Штркот единак и неговото јато

I

Фактот дека во своите најубави творби Марко К. Цепенков го надраснува колективниот начин на мислење и искажување, и оти, тргнувајќи од архетипското и општото, доаѓа до самиот себе, до сопствен јазик и стил, до свое сиже и композиција, па и до свој поглед на свет, може да се илустрира со неговото ремек-дело, приказната Силјан Штркот која, секако, може да се вброи меѓу најдобрите “народни“ приказни во вкупната светска литература. Истовремено, тоа е и поетскиот тестамент на Цепенков.

Познато е дека прилепскиот терзија му дал на Шапкарев неколку раскази што овој ги отпечатил во својот Зборник; но, кога му ја побарал приказната за Силјана, „чунки многу го бендисала“ не сакал да му ја даде, туку добил силна желба уште повеќе да пишува, никому да не го доверува своето дело, и самиот да го напечати. Низ Автобиографијата, на местата каде што се зборува за Шапкарев и за приказната за Силјан, пробива одненадеж, и сосем неочекувано за Цепенков, еден скоро суетен, детски итар и егоистичен тон: „Ами знаш, господине Шапкарев… оти и јас твојо занаат сум ти го фатил?“Па и тоа е само декор, надворешна куртоазија: и покрај сето почитување што го чувствува спрема Шапкарев, самоукиот Цепенков знае дека ни овој, ниту кој и да е друг, не може да ги исони до крај неговите соништа: иако се восхитува со Зборникот на Миладиновци, иако го држи под перница како „второ вангелие“, иако токму приказните на Шапкарев го насрчиле „за уште да пишува“, сепак, она што тој го замислува како свој Зборник е сосем поинакво од сè што има видено и од се што е дотогаш околу него создадено: неговата амбиција е величествена – тој сака да напише синтетичко дело во кое ќе го „запише“ сиот народен живот, од почетокот до крајот. „Еве како мислев да напечатам еден зборник: со прво да има родуачкта на нашите жени и адетите; после да има живеењето во младоста на народот, со сите редои до оженуање на едно момче и омажуање на една мома, староста, умирачката и обичаите по умирачката.“1 Човек кој крои во главата такви планови не може туку-така да се откаже од своето крунско дело; зашто тој ја знае вредноста на таа приказна; а знае и уште нешто: дека некој не може да ја раскаже како него, зашто тоа не е прikазна која треба само да се запише, туку да се пресоздаде.

Марко Цепенков приказната за Силјан Штркот ја чул од татка си, но во кој вид – денес не е можно да се утврди. Бездруго, постоела основната фабула: старата легенда за непослушниот син, кој се побунил против својот татко – олицетворение на колективниот морал и традиционалните вредности – за синовата одисеја и неговото повторно враќање во пазувите на народот, од кој порано избегал, прераснувајќи ја сега приказната на колективот и сознавајќи ја како своја сопствена стварност. Секако, Цепенков многу нешта додал на основниот скелет: негови се, бездруго, реалистичките слики од селскиот и градскиот живот, толку карактеристичниот актуелен социјален момент на напуштање на селата и одење в град, адетите и мачниот живот по полето и со добитокот, истенчената психологија на ликовите, односот меѓу свекрвата и снаата, дедото и внукот, свадбата на Босилка; по сè изгледа, Цепенков самиот ја проширил фабулата, правејќи ја сложена и богата, полна перипетии и препознавања, како во класичните грчки драми; а, без сомнение, внесол во неа и елементи од некои други приказни.

Силјан Штркот обично грубо се вбројува во приказни за животни, согласно со вообичаените класификации на народното творештво; меѓутоа, тој е се друго само не „приказна за животни“. Тој е негде на границата меѓу реалистичкиот и фантастичниот расказ во модерната смисла на зборот, со јасни алегориски созвучја за судбината на народот и единката, за односот меѓу „јатото“ и самотните птици; тоа не е волшебна приказна, бајка во која сè е можно (или барем таквите елементи се сведени на минимум), туку прецизна парабола за човековата судбина во која сите детаљи се во функција на основната идеја.

Постои меѓу приказните на Цепенков една која тој самиот ја нарекува алегорија и која можеби го содржи клучот за сфаќањето на Силјан Штркот. Таа алегорија – што исто така ја чул од татка си – се вика Благодетелниот Господар од Исток и ослободениот роб, и сликовито го прикажува човековиот живот со помош на неколку главни симболи. Во таа приказна се говори за тоа како Благодетелниот господар (Господ Бог), не сакајќи да го држи кај себе својот измеќар (Човекот) „како некој роб“ му подарил една јака гемија“ (Жената) „та беше го клал во гемијата и го пуштил да си оди по море“ („зачнуањето човекот во жената“)2. Пред тоа „му платил акот“ („тоа ет дарбата што ја има во чоекот“). Гемијата пливала „близу девет дни“ (носењето на плодот), терана од силните ветришта и „едни големи талази“ (премрежјата), додека најпосле не се скршила кај некоја ада: морето го исфрлило измеќарчето „помеѓу два брега на суо“ (раѓањето). Робот „се сторил како бесвесен, тики не можел да се испраи на нозе“ (детството), но „за к’сметот негов, тука близу нашол два извора“ (дојките-хранителки). Нигде „не можел да види некоја трага од чоек“ (веројатно затоа што секој се раѓа сам), а земјата била ту поле „зелено како кадифе“ (убавината на животот) ту „долои, полни со најлоши трње“ (црнилата на животот). Одејќи стигнал до „еден најголем град“ („овој век“) каде што го пречекале луѓето „и го сториле цар“ („секој еден чоек си е себеси цар“). Покрај царот дење-ноќе седел еден старец (човековата совест, мисла). Додека еднаш седел сам во одајата, царот го викнал стариот и го прашал за адетите што владеат во неговата земја (во светот воопшто). Овој му рекол дека арно сторил што се сетил да го праша (доказ дека станал мудар), па му ја кажал вистината: дека неговото царување ќе трае само една година („животот на чоека на овој век ет како една година или како еден ден“), а потоа ќе го стават во „еден убав каик“ (мртовечки ковчег) и ќе го „превозат преку матното и маглао море“ (погребението) и ќе го однесат „на една друга земја пуста“ (оној свет). Пред тоа ќе му ја земат „коруната царска и патерицата“, ќе му ги соблечат „царцките алишта“ (паѓање на човековата слава); но ако навреме го суреди своето живеалиште на оној свет, додека е сè уште моќен цар (додека е жив) неговото блаженство ќе биде вечно („што даваш со рака, ќе ти се најде пред Бога“).

На посебен лист, Цепенков оставил белешка во врска со таа приказна: „Важна алегориска прикаска или фантастична за битието на човека и по смртта. 1869.“ Таа е секако запишана порано од Силјана; и со голема сигурност може да се тврди дека дел од нејзината симболика е вткаена во сложеното и слоевито ткиво на познатата приказна чија основа е исто така алегориска (парабола за враќањето на блудниот син) но чија смисла не е јасно разбирлива и еднозначна, туку замаглена и сложена.

Од симболите што се среќаваат и во двете приказни, особено се важни оние кои ги сугерираат раѓањето (низ преживеаните маки, низ општеството) и преобразбата. Во Силјан Штркот, се разбира, станува збор за духовното раѓање и моралната преобразба. („Ах, ти Боженце, и ти златна Богоројце! Ви се молам, душата да не ми ја земите, дури не се сторам пак чоек…“)

Симболиката на Благодетелниот Господар од Исток… и СилјанШтркот особено се совпаѓаат од моментот кога момчето тргнува на аџилак, со што, всушност, и треба да почне неговиот нов живот, неговото раѓање во нешто друго. Гемијата, патот кон Божигроб, брановите, корабокршението кај „една ада“, излегувањето „на суо“ со помош на „една штица“, осамата, изворот, „јемишот здрел“3 што го нашол, ноќта исполнета со каење и тешки мисли „сето тоа го навестува духовното раѓање на Силјан, кое натаму само ќе биде потврдено и продлабочено со можната метаморфоза од човек во птица и обратно. Меѓутоа, банално би било тврдењето дека Цепенков пораката на една приказна туку-така ја накалемува на своето најлично дело; дури би се рекло дека тој, во случајов, ги користи познатите симболи како своевидни знаци за распознавање, лишувајќи ги од нивната еднообразност, карактеристична за алегоријата, и давајќи им нова смисла. Благодетелниот господар од Исток… зборува за судбината на човекот, од раѓањето до смртта; Силјан Штркот зборува за судбината на единката кога ќе се оддели од матицата, и за нејзината духовна преобразба. Затоа истите симболи-знаци во овие два расказа само именуваат исти нешта, додека смислата им е сосем различна. Човекот од Благодетелниот господар од Исток… се раѓа со помош на „гемијата“ – за овој свет, со сите негови лошотии и добрини; истата „гемија“ го доведува Силјана до истата „ада“, но тоа сепак не е „овој свет“, зашто Силјан светот, заедно со сета убавина и грдост, го остава зад себе; тој се раѓа, навистина крај ада, покрај „еден извор“, „до изворо… јемиш здрел“, во свет кој личи на неговиот („…и кога се опулил натамо, видел едно поленце опколено со планинки и ридои, прилично како Прилепцкото”), но кој е сепак сосем инаков: …сонцето грејт од кај што заоѓат овде! Чудна земја ќе биди оваа… зер долна земја ќе бидит оваа?“ Патувајќи, значи, со истата гемија како и човекот од приказната Благодетелниот Господар од Исток… Силјан не стигнува до светот, туку до краишта надвор од светот, всушност, до „една друга земја пуста“, со помош на еден инаков „убав каик“, до пределите од каде што нема враќање, до смртта. Се разбира, во случајот на Силјан станува збор за едно симболично патување: оној момент кога побегнува од својот свет. тој умира за него; тоа не значи дека е дефинитивно изгубен и оти не може да му се врати: но во меѓувреме мора наполно да се измени, да се преобрази во толкава мерка што веке никој да не може да го познае, и од човек да стане птица. Највисокиот артизам на таа чудесна приказна-сторение е во тоа што во неа скоро сите сетилни претстави имаат свој духовен еквивалент, што поетските слики имаат своја длабока и секогаш многусмислена симболика. Така стои работата и со, особено важната, метаморфоза на Силјан од човек во птица и обратно: во некоја обична народна приказна тоа би било дел од фолклорот, бајка, нешто што засекогаш останува во сферата на народните „преданија“ во кои никој не верува, додека кај Цепенков смислата ја надраснува случката: фабулата е тука само средство да се допре поетската стварност. Затоа престојот на Силјан во „долна земја“ е, пред сè, престој во длабочините на сопствената душа, и средба не со штрковите од татковата куќа, туку со самиот себеси.

Впрочем, симболичната шифра на приказната (можеби поправилно би било да се рече: расказот) ја дава самиот Цепенков, низ Силјановите разговори со неговите домаќини во „долна земја“ – сцени кои по некоја чудна „спротивна аналогија“ потсетуваат на Хомер, на Одисеевото враќање на Итака, на сцените кај Еумеј: но, додека итриот Итачанец никој не го препознава на своја земја, нашиот Коњарец на туѓа земја сите го познаваат како со него век да „прекарале“, што најпосле се покажува точно. Кога во еден момент зачудениот Силјан ги праша долгоносите туѓинци: – “Ами кога се прајте штркои… за што сте сега луѓе?“ домаќините мудро му одговараат: – “Оти луѓе сме, затоа луѓе сме… а за штркои што се праиме… тука ние, Силјане, не е чаре да родиме челад…“ Веројатно свесен за важноста на пораката, Цепенков не дозволува двосмислено толкување; судбината на Силјан се совпаѓа со судбината на Аџи Кљак-кљак и неговите сонародници: поради татковската клетва и едниот и другите се осудени да тргаат мака; но не затоа што како виновници треба да бидат казнети, туку затоа што е тоа единствениот начин да се (по)родат. Всушност, заедничката судбина на Силјан и на Аџи Кљак-кљак и другите „штркови“ е тука само затоа да се надвладее приказната и да се дојде до нејзината стварност, и меѓу „приказните и сторенијата“ да се стави знак рамно. И Силјан, и „штрковите“ се казнети затоа што „крадат оган од боговите“, што не веруваат во традиционалното устројство на светот и во приказните кои се негово ехо, туку му се подбиваат и сакаат да бидат поинакви од колективот.

До овој момент судбината на Силјан е идентична со судбината на „штрковите“: момчакот од село Коњари не слуша татко и мајка, „ич ќеф“ нема „да работит селцката работа: орањето нивјето, копањето лозјата, жниењето нивјето, вршењето и овците гледање“, сака „пазарџибашија да бидит“, „в град ладни меани“ да седи, ниту пак верува во клетви, приказни и „друзи маслаати“; предците на штрковите, пак, „биле многу лоши: не слушале таткој си и мајки си, а пак таткојте и мајките ич не ѝ повелале: триста лошотиј праеле“; кога го убиле старецот што „бил како светец“ во нивната земја (персонификација на народниот живот), тој ги проколнал да не видат челад додека „бело море и црно“ не прелетаат (туѓинци на туѓо да се раѓаат, та дури тогаш дома да си дојдат). Силјан не е директно проколнат: тој трга мака затоа што не поверувал во една скоро иста, а секако слична, приказна во која некоја мајка ги проколнала своите деца, синот Сиве и ќерката Чуле, поради нивната непрокопсаност со можеби уште пострашна клетва: да бидат везден заедно, а засекогаш разделени: „Пилци да се сторите и од куќава наша да одлетате, да в поле да појдете по трњето да стојте и еден друзи да се барате, та да не можете никоаш да се најдете“ Тоа е бездруго најстрашната клетва во нашата литература која погорчливо од многу дела на таа тема зборува за трагичната поделеност на народот, за толкуте браќа и сестри што „се сториле пилци и си пошле в поле да живеат по трњето и ката ден еден други да се бараат и да не можат да се најдат и да се видат“. Од моментот на клетвата, судбината на Силјан и судбината на штрковите се двои: светот на „штрковите“, таа таинствена „долна земја“, е светот на приказните во кои Силјан не верува, иако веќе станале стварност. „Штрковите“ одамна патуваат од себе за да можат да се вратат, се раѓаат на туѓо за да живеат на свое: Силјан во нив се препознава самиот себеси: тој во нив ја гледа оживеана приказната за Сиве и Чуле. И затоа неговата преобразба е толку брза, или, подобро речено, затоа е толку брза неговата готовност да се преобрази, да стане птица за да биде човек, да умре за да се роди.

„До ден-денеска се прикажуат за штркојте оти сет луѓе“, вели Цепенков. Зошто таа легенда во нашиот народ е создадена токму во врска со штрковите, тие крволочни птици кои безмилосно го уништуваат својот слаб пород пред да тргнат на далечен пат? Можеби затоа што живеат врз куќите и околу куќите, па на тој начин личат на носталгичен копнеж кон родниот дом? Или легендата настанала во оние далечни времиња кога нашите предци и самите доаѓале однекаде каде што некогаш бил нивниот дом, без надеж дека кога и да е ќе се вратат таму; и кога за првпат, можеби, ја виделе убавата бела птица како ката пролет се враќа однекаде, а ката есен заминува кон некој непознат крај. Каде е, всушност, нивната вистинска татковина, од каде доаѓаат и каде одат? – тоа прашање сигурно се родило во главата на оној што прв ја замислил приказната за преобразбата на штрковите. Тоа му било дотолку полесно што во неа лесно ја познал судбината на својот сопствен народ, најпрвин осуден на селење, а потоа на неволно заминување во туѓина, на поделеност, на непостоење.

Бездруго, во Силјан Штркот „националната митологија“ е дадена, иако накусо, подобро отколку во кое и да е друго дело. И неговата порака е јасно национално обоена: реалноста – тоа е животот на народот, и тука се наоѓаат сите основни животни вредности. Единката која сака да се одвои од него и да го надрасне влегува во еден туѓ и всушност нестварен свет, без внатрешна содржина: но тој дозволува животот во својата татковина да се согледа од „птичја перспектива“, јасно како на дланка; и тоа го овозможува враќањето.

Се разбира, таа „митологија“ ретко кога излегува од рамките на колективната свест: Силјан е, пред сè, епски јунак. Но не и исклучително! Затоа неговото бегство е пат кон неговата индивидуализација; судирајќи се со колективот, Силјан станува симбол на бунтот против традиционалните вредности: тој е оној анонимен селанец кој ќе го остави своето село и во градот ќе побара поинаков живот; тој е и оној непознат патник и страдалник што ќе ја напушти својата татковина и ќе си ја побара среќата негде во светот; тој е предвесникот на иднината, можеби и на напредокот; меѓутоа, тој е и симболот на претстојните страдања, вечните разделби и изјаловените идеали.

Враќањето на Силјан во полите на народот е скапо извојувана победа: затоа не е чудо што тој не ќе може веднаш да стане човек, туку цела пролет, цело лето и цела есен ќе биде со своите најмили што го чекаат а не можат да го видат (како што и пилците Сиве и Чуле се секогаш заедно, а засекогаш разделени), на татковата куќа, а одвоен од неа со некој „внатрешен“ простор, со некое удвоено време во кое животот има паралелен тек, па некои работи истовремено постојат и не постојат, наспоредно се видливи и невидливи, стварни и нестварни, „реални и фантастични“. Набљудувајќи го животот на своите домашни и, пошироко, на својот народ, во својата татковина, од „птичјата“ перспектива на туѓината и вечното прогонство – што толку безмилосно ќе се повтори во животот на самиот Цепенков – Силјан ќе сфати дека приказните се приказни само додека ги слушаме од другите и додека не ги проживееме докрај. Времето што тој како штрк ќе го помине на покривот од татковата куќа јасно сугерира дека за духовната преобразба не е доволна желбата, не е достаточно каењето. Треба човек да биде со своите, а далеку од нив, да ги гледа, а да не може да ги допре, сопственото куче да го лае, татко му ногата да му ја скрши, за малку синот да го задуши; треба да го види животот како со туѓи очи, како од онаа страна на гробот, па да ја почувствува слачта што доаѓа од работата, од обичните нешта што не окружуваат, па за првпат да ја забележи убавината на „нивјето, ливаѓето, лозјата и чаирите кај што паселе гоедата“. Убавината на секојдневниот живот е, очигледно, видлива само тогаш кога ќе се оддалечиме од неа, како што е и скапоценоста на животот осетна во моментот кога над него ќе се надвиснат темни облаци. Описите на народниот живот за време на Силјановото „штркување“ секако спаѓаат во врвот на нашата „идилична“ проза; природата на односот меѓу Силјан Штркот и неговите домашни сигурно создава и неколку темни, иронично-саркастични сцени, но во тие делови сепак превладуваат георгиката и буколиката, животната радост – што е можеби и лично обоено, и врзано за приказните на Коста Цепенков кога татко му Марко одел во Мало Коњари како нунко. Во секој случај, тој тон е многу посветол од оној со кој Цепенков го опишува утрото кога Силјан, наредната пролет, пак станува човек. Првото доаѓање на Силјан, и покрај сета тага, е опишано скоро со свечен тон, и како огреано: „Откоа си поплакал Силјан на куќа на деветти марта за домашните, кога ’и гледал и не можел за со нив да зборуа, на жалта згора си летнал од куќа и си ошол в поле да си и видит нивјето, ливаѓето, лозјата и чаирите кај што паселе гоедата“. Неговото конечно враќање во катадневјето, не слично туку сосем исто како она од почетокот на приказната, е дадено во стил на голем мајстор: „Слегол од амбарче Силјан долу и тргнал за дома да си влези, чунки рано било и малку времето расипано со дож и лапаица, била уште баба марта, та домашните си седеле крај огон и си се греале“.3Таквото враќање во секојдневниот живот јасно навестува дека во меѓувреме ништо не се променило, и оти преобразбата на Силјан си е, повеќе или помалку, негова работа. И тоа е новото изненадување што ни го подготвува Цепенков.

Силјановата судбина е тесно поврзана со приказната за братчето и сестричката што се сториле птици, за Сиве и Чуле. Кога татко му Божин му ја прикажува, нејзината вистинитост ја поврзува со својата вера во традицијата: „Ем, тако ми Бога, чедо, тебе можи да ти се чини лага, ама мене за вистина, чунки ми е приказано од деда-прадеда“. За Божина, значи, приказната е вистинита зашто ја чул од своите стари. За Силјана, во почетокот, таа е – токму од истата причина – лага. Тој не верува во приказни. Но, тргнувајќи на пат, кон својот нов живот, кон којзнае каква преобразба, тој влегува во онаа симболична гемија-каик што ги означува истовремено и смртта и раѓањето, па, исфрлен на остров сред морето вистина, станува јунак на една поинаква, а пак иста приказна, во која мора да верува, зашто не ја слуша туку ја живее, со што, всушност, започнува неговиот нов живот, второто раѓање и постепената морална преобразба. Така, за Силјана, татковата приказна станува стварност; со тоа колективното искуство се слејува со личното доживување; веќе никаква неверојатност не може да ја оспори вистината! Но кога онаа дождлива баба-марта Силјан повторно ќе влезе во својата куќа, ни домашните, а ни селаните што ќе се соберат на добредојде, не ќе поверуваат во неговата приказна – која е, всушност, нивна, народна. Попусто ќе ги потсетува на тоа кутриот Силјан, попусто ќе им ја прераскажува приказната за Сиве и Чуле што тие добро ја знаат, зашто и тој ја слушнал од нив: – “Ами за Сивета и Чулета како веруваш, бре татко, да за мене да не веруваш?“ – “Море колку за нив знајме оти се сторија од брат и сестра две пилиња – му рекле сите туку тој век друг бил, коа шетал Господ поземи и светците, да слушале луѓето што зборувале, а пак сегашнио век повеќе ѓаолот шетат по земјава, да од тоа тебе не ти веруаме да си бил штрк“.

Така улогите се менуваат: народот станува ироничниот Силјан, а Силјан – препородениот народ; таткото станува син, а синот – татко. Стварноста на приказната престанува да биде плод на вообразбата (она што некој некогаш го чул, па го заборавил) и станува единствената вистина на животот. Идентификувајќи се со колективот, Цепенков истовремено го индивидуализира и го надраснува (овојпат на единствениот можен начин). Зборовите што таткото-раскажувач му ги упатува на синот-автор – кои стојат на крајот од приказната за Силјан – се пресвртуваат така што не се знае кој кому му говори, таткото на синот, или синот на таткото, и зошто е вистината вечна: дали затоа што е преземена од таткото (колективот, народот, традицијата, заедничкото искуство) или затоа што синот навистина ја усвојува (како своја вистина).

“Ете вака, синко Марко, се сторило со Силјана од Мало Коњари! Знам оти тебе ти е као лага; арно ама мене ми е навистина, оти од татка ми е прикажана оваа приказна – вака ми рече татко коа ми ја прикажа сопрво“. Изгледа, сепак, дека во случајов борбата меѓу таткото и синот, меѓу традицијата и напредокот, меѓу старото и новото, се разрешува во измирувањето: само прифаќајќи ја вистината на татковците можеме да ја досегнеме и сопствената вистина. Како што синот ја чувствува на своја кожа приказната на татка си во која најпрвин не верува, така и таткото најпосле мора да поверува дека приказната на синот е вистинита.

продолжува